Phát triển cây trồng tăng các khoáng chất và vitamin, hay còn gọi là cây trồng tăng cường sinh học (Biofortification) là xu hướng nghiên cứu, triển khai mới cho các nước đang phát triển

       Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) hiện nay trên thế giới có hơn hai tỷ người không có đủ vitamin và khoáng chất thiết yếu trong chế độ ăn hàng ngày, trong đó Vitamin A, sắt và kẽm là 3 thành phần vi chất thiết yếu đó. Những người bị suy dinh dưỡng vô hình kiểu như thế này dễ bị tổn thương dẫn đến mù lòa, suy giảm về thể chất, nhận thức, bệnh tật và thậm chí tử vong.  Các nhà kinh tế học đã dự tính, nếu tình trạng thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng không được cải thiện thì trong 10 năm tới, nền kinh tế thế giới sẽ phải tiêu tốn từ 180-250 tỷ đô la Mỹ. Theo đánh giá của Harvestplus, thiệt hại GDP hàng năm ở châu Á và châu Phi trung bình khoảng 11 %  từ nguyên nhân thấp còi, chậm lớn ở trẻ em và các bệnh liên quan đến thiếu vi chất dinh dưỡng ở người lớn. Vì vây, bổ sung vi chất là rất quan trọng nhằm giảm tỷ lệ trẻ em bị suy dinh dưỡng nói riêng và tăng cường sức khỏe cộng đồng nói chung. Có nhiều biện pháp bổ sung vi chất cho con người như chúng ta đang thực hiện thông qua bổ sung vào thức ăn chế biến hay sử dụng trực tiếp, tuy nhiên biện pháp bổ sung vi chất thông qua cây trồng tăng cường sinh học được đánh giá là chi phí thấp, hiệu quả toàn diện hơn cả. Chính vì vậy từ năm 2003 Chương trình nghiên cứu nông nghiệp vì dinh dưỡng và sức khỏe (A4NH) của Nhóm tư vấn nghiên cứu nông nghiệp quốc tế – CGIAR đã triển khai nhiều dự án thông qua tổ chức Harvestplus điều phối thực hiện và đạt được nhiều kết quả rất đang được ghi nhận.

       Cây trồng tăng cường sinh học (Biofortification) là một quá trình làm gia tăng các vitamin, chất khoáng trong cây trồng thông qua lai tạo, kỹ thuật chuyển gen hay các biện pháp nông học. Tăng cường sinh học khác với tăng cường thông thường bởi vì nó tập trung vào việc làm cho thực phẩm thực vật bổ dưỡng hơn khi cây đang phát triển, thay vì các chất dinh dưỡng được thêm vào thức ăn khi chúng đang trong quá trình chế biến. Đây là một cải tiến quan trọng đối với việc tăng cường thông thường khi nói đến việc cung cấp chất dinh dưỡng cho người nghèo ở nông thôn, những người hiếm khi tiếp cận với thực phẩm tăng cường vi chất đang được bán trên thị trường.  Như vậy, việc tăng cường sinh học được xem như một chiến lược quan trọng để đối phó với sự thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở các nước đang phát triển.

       Để có được những giống cây trồng tăng cường sinh học (khoáng chất, vitamin…), các nhà khoa học cần phải rà soát nguồn gen cây trồng có tiềm năng đa dạng để lai tạo ra những kiểu gen bố mẹ từ đó phát triển và thử nghiệm nguồn gen giàu dinh dưỡng, tiến hành nghiên cứu di truyền và phát triển các marker phân tử để giảm chi phí và đẩy nhanh tốc độ lai tạo. Sau khi đã có các dòng triển vọng, chúng sẽ được thử nghiệm ở một số địa điểm trên các môi trường mục tiêu để xác định tương tác giữa môi trường với kiểu gen từ đó xác định sự ảnh hưởng của môi trường phát triển lên biểu hiện vi chất dinh dưỡng.

       Hiện tại trên thế giới có 55 nước tham gia trồng và thử nghiệm các giống cây trồng tăng cường sinh học, chủ yếu các nước châu Phi, châu Á, Nam Mỹ và vùng Ca ri bê. Từ năm 2003 đến nay (Harvestplus, 2018) các nhà khoa học trong chương trình tăng cường sinh học – Biofortification đã chọn tạo ra 12 loại cây trồng được tạo ra với nguồn vi chất bổ sung bao gồm: Lúa (Tăng cường kẽm), lúa mỳ (Tăng cường kẽm), cao lương (Tăng cường kẽm và sắt), ngô (Tăng cường vitamin A và kẽm), khoai lang (Tăng cường vitamin A), bí ngô (Tăng cường vitamin A), sắn (Tăng cường vitamin A), chuối (Tăng cường vitamin A), chuối (Tăng cường A), khoai tây (Tăng cường sắt), đậu năng, cowpea (Tăng cường sắt và kẽm).

kq2

Các nước đang trồng và thử nghiệm cây trồng TCSH trên thế giới   (Nguồn: Bouis và Saltma, 2017)

       Cũng theo Harvestplus hiện tại đã có 20 trệu người trên thế thế giới đang sử dụng các sản phẩm được tăng cường sinh học và dự kiến đạt được khoảng một tỷ người dùng những sản phẩm này vào năm 2030. Hiện tại đã có trên 150 giống tăng cường sinh học đã được đưa vào sản xuất tại 30 quốc gia (Bouis và Saltma, 2017) . Chỉ tính riêng năm 2017 Chương trình của Harvestplus đã đưa 29 giống cây trồng tăng cường sinh học vào sản xuất đại trà tại châu Á, châu Phi, châu Mỹ La tinh và Ca Ri bê,  đồng thời có thêm 8 triệu người trồng và sử dụng sản phẩm các loại cây trồng này.

       Ở nước ta, theo GS.TS. Lê Danh Tuyên, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng ở nước ta diễn ra ở nhiều địa phương, đặc biệt có tỷ lệ cao ở miền múi và nông thôn nhưng chưa được chú ý đúng mức (Lê Thu hương, 2018). Việt Nam được WHO công nhận đã thanh toán thiếu vitamin A thể lâm sàng, tuy vậy thiếu vitamin A tiền lâm sàng vẫn còn ở mức ý nghĩa sức khỏe cộng đồng. Cụ thể, tỷ lệ này ở trẻ em dưới 5 tuổi là 13,0%, có vùng lên tới 16,1%, tỉ lệ vitamin A trong sữa mẹ thấp ở mức 34,8%. Thiếu máu do thiếu sắt chiếm tỷ lệ cao 63,6 % (ở trẻ em dưới 5 tuổi), và 54,3% phụ nữ có thai cùng với 37,7% phụ nữ tuổi sinh đẻ trong các trường hợp thiếu máu. Theo kết quả điều tra vi chất năm 2014 – 2015 cho thấy có 80,3% phụ nữ có thai, 63,6% phụ nữ tuổi sinh đẻ và 69,4% trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu kẽm và được đánh giá là ở mức nặng. Tỷ lệ thiếu kẽm đặc biệt cao ở trẻ em dưới 5 tuổi ở miền núi và nông thôn.

       Nước ta có nguồn gen cây trồng rất phong phú, trong đó có nhiều nguồn gen có tiềm năng vi chất cao như lúa gạo mầu, đậu đỗ, rau các loại… vì vậy việc thúc đẩy nghiên cứu và hợp tác nghiên cứu phát triển cây trồng tăng cường sinh học là rất cần thiết. Khai thác tốt những nguồn gen này mày nhằm góp phần giảm tình trạng thiếu vi chất, đặc biệt cho phụ nữ và trẻ em ở các vùng miền núi và nông thôn nghèo, khó khăn về điều kiện kinh tế.

                                                                                     Khắc Quỳnh, Trung tâm TNTV

kq3

Đới Hồng Hạnh

Biên tập viên trang web Trung tâm Tài nguyên thực vật phiên bản Wordpress

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *